Mỹ đang tung loạt đòn trừng phạt kinh tế chưa từng có nhằm khiến Iran phải khuất phục, song hiệu quả chiến lược này đối mặt nhiều hoài nghi.
Khi nỗ lực quân sự và ngoại giao nhằm chấm dứt chiến sự Iran rơi vào bế tắc, Washington đang nỗ lực gia tăng áp lực lên Tehran bằng các biện pháp kinh tế chưa từng có.
“Mục tiêu của chúng tôi là cắt đứt mọi huyết mạch kinh tế đang giúp chính quyền Iran tồn tại, cho đến khi Tehran hoàn toàn bị cô lập”, Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent tuyên bố ngày 24/8, khi thông báo khởi động Chiến dịch Cô lập Kinh tế nhắm vào Iran. “Chúng tôi sẽ buộc tất cả các bên liên quan phải chịu trách nhiệm. Đây là chiến dịch nhằm bóp nghẹt kinh tế Iran”.
Tổng thống Mỹ Donald Trump phát biểu tại Vườn Hồng, Nhà Trắng, ngày 24/8. Ảnh: AFP
Ông Bessent tuyên bố Mỹ sẽ áp đặt các biện pháp trừng phạt thứ cấp lên những cá nhân, tập đoàn và tổ chức tài chính nước ngoài vẫn hợp tác với Tehran. Ông nhấn mạnh đội ngũ của mình đã “lập bản đồ mọi mắt xích, mọi bên hỗ trợ và mọi mạng lưới” từng được sử dụng để giúp Iran né tránh các lệnh trừng phạt.
“Thời gian bắt đầu đếm ngược”, ông nói.
Các biện pháp trừng phạt mới được Mỹ đưa ra nhằm siết chặt gọng kìm đối với nền kinh tế Iran, vốn đã gặp nhiều khó khăn từ trước khi chiến sự nổ ra, qua đó gia tăng sức ép buộc Tehran phải ngồi vào bàn đàm phán. Tuy nhiên, giới chuyên gia nhận định chiến lược này của Mỹ còn phụ thuộc vào rất nhiều biến số và hiện chưa rõ liệu gọng kìm kinh tế có thể siết chặt đến đâu.
Áp lực dồn dập
Chính quyền Tổng thống Donald Trump thực tế đã triển khai các biện pháp gây áp lực kinh tế với Iran kể từ khi chiến sự nổ ra hồi tháng 2.
Sau khi Iran khiến eo biển Hormuz gần như tê liệt, Mỹ tiến hành phong tỏa các cảng nhằm ngăn nước này xuất khẩu dầu, đồng thời nhắm vào những công ty, bên môi giới và tàu chở dầu bị cáo buộc giúp Iran bán dầu ra nước ngoài. Cùng lúc, Washington vẫn duy trì các biện pháp trừng phạt diện rộng lâu nay đối với ngành dầu khí, hàng hải và tài chính của Tehran.
Giờ đây, Mỹ tuyên bố sẽ đẩy nỗ lực này đi xa hơn nữa. Tổng thống Trump tuần trước tuyên bố sẽ giáng “đòn kinh tế tàn khốc nhất” lên Iran, nói rằng Tehran đã “bỏ lỡ” cơ hội đạt được một thỏa thuận nên sẽ phải đối mặt “một cuộc chiến tranh kinh tế và cô lập ở quy mô chưa từng có”.
Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent tại cuộc họp báo ngày 24/8 ở Washington. Ảnh: AFP
“Mọi quốc gia cho phép các tổ chức tài chính, doanh nghiệp, sân bay hoặc cơ quan chính phủ của mình cung cấp các hình thức hỗ trợ cho Iran sẽ phải đối mặt hậu quả kinh tế cực kỳ nặng nề”, ông Trump cho biết thêm.
Hôm 20/8, một ngày sau tuyên bố từ Tổng thống Trump, Bộ trưởng Bessent trả lời kênh CNBC rằng Mỹ sẽ áp đặt các “biện pháp trừng phạt nghiêm khắc nhất lịch sử” với Iran.
Lặp lại lời đe dọa từ Tổng thống Trump, ông đưa ra cảnh báo tới cộng đồng quốc tế rằng chính họ cũng có thể bị giáng đòn trừng phạt nếu tiếp tục giao dịch với Iran.
“Chúng tôi đang đến gặp họ và nói rõ: ‘Các vị phải chọn đi cùng hay chống lại chúng tôi'”, Bộ trưởng Bessent nói. “Nếu các vị vẫn nhất quyết giao dịch với họ, dù là chuyển tiền, mua dầu, hay vận tải hàng hải, Bộ Tài chính và chính phủ Mỹ sẽ dồn toàn bộ sức mạnh và nguồn lực để cưỡng chế thi hành đối với các vị”.
Ông mô tả chiến lược của Mỹ là “cuộc cô lập kinh tế lớn nhất lịch sử thế giới”. “Đã đến lúc các đồng minh của chúng tôi và phần còn lại của thế giới phải đưa ra quyết định”, ông nói thêm.
Giới hạn của đòn trừng phạt
Tuy nhiên, để làm được những gì Tổng thống Trump mong muốn, Mỹ sẽ phải đối đầu với Trung Quốc, bên mua dầu lớn nhất của Iran. Cho đến nay, các biện pháp trừng phạt chủ yếu tập trung vào những nhà máy lọc dầu độc lập và các đơn vị trung gian, thay vì nhắm vào những ngân hàng lớn hay các công ty nhà nước Trung Quốc, báo Washington Post nhận định trong một bài bình luận.
Danh sách trừng phạt mới của Washington không bao gồm các tổ chức tài chính Trung Quốc. Ông Bessent trước đó kêu gọi Trung Quốc hợp tác với Washington nhằm siết lệnh trừng phạt với Iran.
Bộ Ngoại giao Trung Quốc từng tuyên bố các biện pháp trừng phạt và gây sức ép của Washington không giúp giải quyết mâu thuẫn tại Trung Đông, đồng thời khẳng định Bắc Kinh chỉ thực hiện những điều cần thiết để bảo vệ lợi ích quốc gia.
Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình dự kiến tới Washington vào tháng tới để gặp ông Trump. Nếu ông Tập rời đi mà không đưa ra cam kết rõ ràng về việc cắt giảm lượng dầu mua từ Iran, gọng kìm kinh tế với Iran mà Bộ trưởng Bessent tung ra sẽ trở thành “vô nghĩa”, báo Washington Post viết.
Nhưng ngay cả khi thành công trong việc siết chặt xuất khẩu dầu của Iran, Mỹ vẫn cần thực tế về những gì họ có thể đạt được. Cuộc xung đột đã làm gia tăng sức ảnh hưởng của phe cứng rắn thuộc Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC). Việc Mỹ liên tục gia tăng áp lực kinh tế dường như khó có khả năng buộc lực lượng này khuất phục.
Mohsen Rezai, người đứng đầu Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran, ngày 22/8 tuyên bố Iran vẫn còn nhiều quân bài để sử dụng trong xung đột, cảnh báo cuộc đối đầu “sẽ dữ dội như động đất” nếu Tổng thống Trump thúc đẩy các lệnh trừng phạt trong cuộc chiến kinh tế với Tehran.
“Chúng tôi tới nay mới chỉ nhắm mục tiêu vào các căn cứ quân sự Mỹ”, ông nói. “Mỹ có các doanh nghiệp dầu khí và lợi ích kinh tế xung quanh Iran cũng như những nơi khác, chúng tôi sẽ tấn công những mục tiêu đó”.
Ông đồng thời kêu gọi các quốc gia không tham gia cuộc chiến kinh tế do Mỹ phát động, cảnh báo sẽ gây tổn hại lợi ích của “bất kỳ nước nào áp đặt hạn chế lên Iran” theo lời Mỹ.
Hamidreza Azizi, chuyên gia về Iran tại Viện Clingendael, Hà Lan, nhận định Tehran “đang nỗ lực thiết lập khả năng răn đe sớm, bằng cách phát đi tín hiệu rằng ngay cả các hoạt động chuẩn bị cho một cuộc tấn công cũng có thể khiến họ đáp trả”.
Mặt khác, các quốc gia vùng Vịnh đang ngày càng mắc kẹt sâu trong cuộc chiến giữa Mỹ và Iran, do đó, không có gì đảm bảo họ sẽ cùng Washington siết thêm gọng kìm kinh tế lên Tehran, bình luận viên Sarah Shamim từ Al Jazeera nhận xét.
Một góc trung tâm thủ đô Tehran, Iran ngày 15/8. Ảnh: AP
Tuần trước, Các tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) đã tuyên bố cấm vận thương mại vô thời hạn với Iran. Động thái được đưa ra sau khi UAE cáo buộc Iran phóng hai tên lửa đạn đạo vào nước này, song Tehran bác bỏ.
Tuy nhiên, giới phân tích đánh giá nhiều quốc gia trong khu vực thực chất vẫn rất e ngại kịch bản hỗn loạn nếu tình hình ở Iran vượt tầm kiểm soát. “Vùng Vịnh không thể thay đổi vị trí địa lý của mình, họ buộc phải sống và làm việc bên cạnh Iran”, Simon Mabon, giáo sư quan hệ quốc tế tại Đại học Lancaster, Anh, nhận xét. “Họ chắc chắn không muốn phải đương đầu với những bất ổn nảy sinh từ khủng hoảng ở Iran”.
Bộ trưởng Kinh tế Iran Ali Madanizadeh ngày 25/8 tuyên bố chính phủ nước này đã sẵn sàng và có sẵn kế hoạch ứng phó kéo dài hai năm với chiến dịch cô lập của Mỹ. Ông lưu ý rằng vẫn còn hai nền kinh tế lớn là Trung Quốc và Nga không chấp thuận các biện pháp trừng phạt của Mỹ.
Theo Paul Musgrave, phó giáo sư chuyên ngành quản trị tại Đại học Georgetown ở Qatar, mặc dù Mỹ đe dọa sẽ nhắm tới bất kỳ quốc gia nào tiếp tục giao dịch với Iran, đòn bẩy từ Tổng thống Trump đối với Trung Quốc và Nga, hai đối tác thương mại lớn của Iran, vẫn rất hạn chế. Điều này bắt nguồn từ việc nhiều ngành kinh tế của Nga và Trung Quốc ít phụ thuộc vào hệ thống tài chính Mỹ.
“Ông Trump đang cố gắng đơn phương áp đặt kiểu trừng phạt phối hợp vốn từ trước đến nay luôn cần đến đồng thuận đa phương, nhưng điều này đồng nghĩa với việc phải kéo được Trung Quốc, Nga và nhóm P5 của Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc cùng tham gia”, Musgrave cho hay, đề cập đến 5 thành viên thường trực Hội đồng Bảo an, thêm rằng đây thực sự là một nhiệm vụ “cực kỳ khó khăn”.
Vũ Hoàng (Theo Al Jazeera, Washington Post, AFP, Reuters)
