Thành phố nghiên cứu triển khai xe buýt cỡ nhỏ chạy theo nhu cầu (DRT) để vào đường hẹp, khu dân cư, kết nối hành khách với các tuyến buýt trục chính và metro.
Hiện thành phố có khoảng 180 tuyến buýt với hơn 2.400 xe, chủ yếu hoạt động trên địa bàn cũ trước sáp nhập. Đoàn xe phần lớn là loại 41-60 chỗ (đứng, ngồi) với hơn 1.200 chiếc; tiếp đến là loại 20-40 chỗ với gần 900 chiếc. Đặc thù này khiến buýt chủ yếu chạy trên trục đường lớn, người dân ở hẻm nhỏ phải di chuyển xa để tiếp cận điểm dừng.
Tại tọa đàm về phát triển mạng lưới buýt mới đây, ông Phạm Ngọc Dũng, Giám đốc Trung tâm Quản lý giao thông công cộng TP HCM, cho biết DRT được nghiên cứu như giải pháp bổ trợ cho buýt lớn và đường sắt đô thị. Mô hình này cho phép vận hành linh hoạt về lộ trình, thời gian theo nhu cầu hành khách, dự kiến sử dụng xe 9-16 chỗ để đi vào các tuyến đường hẹp. Thành phố đang nghiên cứu phương án cụ thể và lựa chọn khu vực triển khai.
Xe buýt ở TP HCM hiện hữu tại trung tâm TP HCM, tháng 4/2026. Ảnh: Quỳnh Trần
Ông Lê Trung Tính, Chủ tịch Hiệp hội Vận tải hành khách TP HCM, đánh giá buýt nhỏ giúp dịch vụ đến gần người dân hơn, góp phần thu hút hành khách, nhất là trong bối cảnh thành phố sắp triển khai miễn vé xe buýt.
Theo ông, DRT là dạng giao thông công cộng linh hoạt, cho phép điều chỉnh lộ trình, thời gian, tần suất theo nhu cầu thực tế, có thể tổ chức điểm đầu – cuối cố định để kết nối với các tuyến vận tải khối lượng lớn. Với cách vận hành này, xe cỡ nhỏ thuận lợi tiếp cận khu dân cư, tổ chức điểm dừng linh hoạt, đảm nhận vai trò trung chuyển, đưa khách ra các trục chính.
Trước đây, TP HCM từng khai thác buýt khoảng 12 chỗ nhưng dần thay bằng xe lớn do quy định tối thiểu 17 chỗ. Một số đề xuất khôi phục buýt nhỏ chưa thể triển khai vì vướng pháp lý, chỉ thí điểm ba tuyến buýt điện 12 chỗ ở khu trung tâm và Phú Mỹ Hưng, sau đó dừng hoạt động.
Theo ông Tính, quy định hiện đã nới, cho phép xe buýt từ 8 chỗ trở lên, tạo cơ sở triển khai lại mô hình buýt nhỏ. Tuy nhiên, loại hình này chỉ mang tính bổ trợ, không thay thế buýt cỡ lớn vốn đảm nhận vận chuyển trên các trục chính.
Xe buýt nhỏ thí điểm khu trung tâm TP HCM, năm 2018, hiện đã dừng. Ảnh: Giang Anh
PGS-TS Vũ Anh Tuấn, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Giao thông Vận tải – Đại học Việt Đức, cho rằng phát triển buýt nhỏ theo nhu cầu là cần thiết khi mạng lưới giao thông công cộng còn mỏng, độ phủ chưa cao. Mô hình phù hợp tại khu công nghiệp, khu du lịch, trường học – nơi nhu cầu đi lại tập trung theo thời điểm nhưng phân tán không gian.
Ông nhận định đây là phân khúc lớn hiện chủ yếu do taxi đảm nhận. Nếu tổ chức bài bản trong vận tải công cộng, giải pháp có thể giảm chi phí đi lại và tăng kết nối với buýt trục chính, metro. “Do chưa có quy định cụ thể, TP HCM có thể cần cơ chế đặc thù để thí điểm”, ông Tuấn nói.
Ở góc độ hệ thống, chuyên gia này đề xuất tái cấu trúc mạng lưới theo hướng phân tầng: metro và buýt trục chính, kết hợp buýt gom, xe đạp công cộng và hạ tầng đi bộ. Tần suất, lộ trình cần điều chỉnh linh hoạt theo khu vực, khung giờ, bám sát nhu cầu đi lại.
Tuy nhiên, theo ông để thực hiện các yêu cầu trên thì yếu tố then chốt là dữ liệu. Việc ứng dụng dữ liệu lớn từ mạng di động có thể giúp dự báo nhu cầu, tối ưu vận hành, tăng chuyến ở khu vực đông khách và giảm ở nơi nhu cầu thấp, qua đó nâng hiệu quả toàn hệ thống.
Ngoài nghiên cứu hệ thông buýt mini, TP HCM dự kiến sẽ miễn vé xe buýt từ đầu tháng 5 để khuyến khích người dân sử dụng giao thông công cộng; đồng thời tái cấu trúc mạng lưới, nghiên cứu làn ưu tiên, mở rộng kết nối với các địa phương lân cận và sân bay Long Thành, triển khai vé điện tử liên thông và chuyển đổi sang buýt điện.
Giang Anh
